Plent ve Serim
ASFALT

Asfalt plentleri, belli gradasyondaki malzemeyi (agrega) istenilen sıcaklığa kadar (genelde 160 °C) ısıtıp bitüm ve filler ile karıştırarak “asfalt beton” elde eden tesislerdir. Üretim metodu olarak sürekli (continuous) ve kule (batch) tipte olmak üzere ikiye ayrılırlar. Her iki tipte sabit veya mobil olarak imal edilebilir. Sürekli tip plentlerde agrega hacimsel olarak ölçülerek karışıma eklenir. Bu yöntem tek tip reçeteyle büyük miktarlarda asfalt üretilecek projelerde (ABD eyalet yolları gibi) tercih edilmektedir. Agreganın kırma-eleme tesislerinden doğru gradasyonda gelmesi çok önemlidir; zira karışıma girecek malzeme miktarını denetleyecek başkaca ölçüm sistemi yoktur. 500-600 ton/saat gibi değerlere kolayca erişilebilen bu tip plentler ülkemizin değişken yol koşulları ve reçeteleri nedeniyle Karayolları Genel Müdürlüğü tarafından tercih edilmemektedir.

Sabit tip plentlerde ise önce hacimsel olarak ölçülen agrega, istenilen sıcaklığa çıkartıldıktan sonra kulenin tepesindeki elekler yardımıyla belli gradasyonlarda ayrılır. Daha sonra tanımlanmış reçeteye uygun olarak hassas biçimde tartılarak bitüm ve filler ile karıştırılır ve “asfalt beton” elde edilir. Bu tip plentler genelde 300 ton/saat kapasitelerinin altıındaki üretimlerde verimli sonuçlar verirler. Asfalt plentleri her projenin özelliklerine göre “terzi işi” imal edildikleri için müşterilerin seçim öncesi pek çok kriteri göz önüne almaları gereklidir. Plentin saatlik kapasitesi bunlardan sadece biri olup beraberinde pek çok değişkenin de değerlendirilmesi şarttır. Plent kapasiteleri genel olarak %3 rutubette agrega için verilen değerler olup, rutubetteki artışla birlikte kapasitede önemli düşüşler yaşanabilir.

Asfalt finişerlerinin görevi, belli bir reçeteye göre hazırlanmış malzemeyi, sabit kalınlıkta, homojen ve düzgün olarak sermektir. Böylece asfaltı sıkıştıracak silindirlerin çalışmaya başlaması için uygun ortam elde edilmiş olur. Finişerler temel olarak iki bölümden oluşur :
· Yürüyüş mekanizması
· Tabla

Yürüyüş mekanizması ihtiyaca göre lastik tekerlekli veya paletli olabilir. Şehiriçi uygulamalar için lastik tekerlekli modeller tercih edilirken, kapasitenin öne çıktığı projelerde veya eğimli arazilerde paletli modeller kullanılmaktadır.
Finişerler yoğun olarak asfalt seriminde görülseler de stabilize malzeme veya düşük slamplı beton serimlerinde de başarıyla kullanılmaktadır.
Asfalt finişerinin performansı yol kalitesini belirleyen son etkendir. Serimin peşinden gelen silindirler bir nebze hataları telafi edebilse de homojen ve sabit kalınlıkta bir tabaka ile yüzey düzgünlüğü konusunda finişerden kaynaklanan hataları telafi etme imkanı yoktur.
Finişerler heybetli görüntülerine ve çelik aksamlarına rağmen çok fazla elektronik donanımı bulunan makinalardır. Dolayısıyla istenilen kaliteyi elde edebilmek için kalifiye personel ile hassas kalibrasyonlara ihtiyaç duyarlar.
Asfalt serimi konusunda ekipman seçimini belirleyen temel sorular şunlardır :
· Saatte kaç ton malzeme sermek istiyorum?
· Bir seferde kaç metre genişlikte serim yapmam gerekiyor?
Asfalt yol yapımı, önemli yatırımlar gerektiren uzun bir süreçtir. Bu süreçte başarılı sonuçlar elde edebilmek için, bilgi ve deneyim kadar kullanılan ekipmanın da doğru seçilmiş olması gerekir. Asfalt yol yapımında başarınızı belirleyen bu etkenler zincirinin en önemli halkalarından biri finişerlerdir.
Asfaltın düzgün serilmesini gerçekleştiren finişerleri biraz daha yakından tanıyalım:
Otomatik seviyelendirmeli, yüzer tablalı asfalt finişerleri 1930’lardan beri başta Amerika olmak üzere pek çok ülkede en yaygın tip olarak kullanılmaktadır. Tüm modern asfalt finişerleri iki ana üniteden meydana gelir: Traktör ünitesi ve yüzer tabla.
TRAKTÖR ÜNİTESİ
Asıl hareketi sağlayan traktör ünitesinin, lastik tekerlekli ve paletli olmak üzere iki tipi bulunmaktadır.
Lastik tekerlekli finişerlerin en büyük avantajı, nakliye kolaylıklarıdır. Yüksek sürüş hızları sayesinde çalışma sahası içinde olduğu gibi ana yolları da kullanarak diğer çalışma sahalarına kolaylıkla nakledilebilirler.
Paletli finişerlerin etkili çekiş güçleri özellikle gevşek, stabil olmayan zeminlerde veya mekanik stabilizasyon serimleri sırasında işe yarar. Çok geniş serimlere ihtiyaç duyulduğunda da mutlaka paletli finişer kullanılmalıdır.
İş makinalarının çalışma harici nakli için, bir yerden diğer bir yere yürütülmesi işletme ömrünü kısalttığı için tavsiye edilmemekle birlikte, küçük yerleşim bölgelerinde ve kısa mesafelerde iş makinaları yürütülerek nakledilmektedir. Bu uygulama finişerler için de geçerlidir. Kamyon benzeri bir nakil aracı kullanabilecek şirketler ve mahalli idareler söz konusu olduğunda çalışma rahatlığı açısından paletli finişer uygun bir seçim olacaktır. Fakat, imkanların sınırlı olması sebebiyle kısa mesafelerde finişer nakil amacıyla sık sık yürütüldüğünde lastik tekerlekli finişerler ideal olmaktadır.
Lastik tekerlekli finişerlerde çok sık karşılaşılan diğer sorunlar ise; malzeme boşaltan yüklü kamyonun itilmesi, yokuş yukarı serim yapılması, serim genişliğinin fazla olması gibi finişer üzerindeki yükün fazla olması durumunda, özellikle bozuk zeminlerde, tekerlerin patinaj yapmasıdır. Bu durumda finişerin serim yapabilmesi için tabla ağırlığının dengelenmesi gerekmektedir. DYNAPAC finişerlerin standart bir özelliği olan yüksüz tabla çalışma sistemi sayesinde, lastik tekerlekli finişer patinaja düştüğünde, tabla ağırlığı dengelenerek serime devam edilebilmektedir. Çok yokuşlu çalışma sahalarında bu problemle sık sık karşılaşılacağı için dört tekerlekten çekişli veya paletli finişer daha uygun bir seçim olacaktır.
MOTOR DEVİR KONTROL SİSTEMİ
DYNAPAC finişerlerde, başka hiç bir finişerde bulunmayan tam otomatik dizel motor devir kontrol sistemi kullanılarak yakıt sarfiyatı en aza indirilmiştir. El gazı ile motor devri ayarlanan bir finişerde operatör daima motor devrini takip etmek ve ayarlamak zorundadır. Pratikte bu mümkün olmadığından finişer üzerindeki yük artınca motor devri düşecek, yük azalınca devri artacak, böylece gereksiz yakıt sarfiyatı, işletme performansında azalma ve sistemde kısa sürede aşınmalara sebep olacaktır. Tam otomatik dizel motor devir kontrol sistemi, finişer serme işlemine başladığı andan itibaren dizel motorun devrini (hidrolik sistemin ve dizel motorun ideal çalışma devri olan) 2300 d/dak’ da sabit tutarak , gereksiz yakıt sarfiyatını engellediği gibi hidrolik sistemin sürekli sabit devirde ve sabit debide sağlıklı işletilmesiyle finişerin ekonomik ömrünün uzamasını sağlamaktadır. Bu sistem son olarak DYNAPAC finişerlerde EMR adlı sistemle daha da optimize edilmiş ve mekanik parçalar azaltılarak aşınma parçaları sarfiyatından tasarruf edilmiş, elektronik kontrol sayesinde, soğuk motoru çalıştırırken veya hızlanmalarda aşırı duman çıkışı engellenmiş, düşük devirlerde yüksek tork elde edilmesi sağlanmıştır.
MALZEME AKIŞI
Finişer malzeme kamyonunu arka tekerleklerinden iterken, malzeme önce finişer kovasına dökülür. Kovadaki malzeme tekli ya da çift sıra konveyör yardımıyla finişerin arka kısmına, oradan da helezonlara ulaşır. Helezonlar, tabla ile traktör ünitesi arasındaki malzemeyi, tablanın çalışma genişliği boyunca düzgün olarak yayar. Bir çok uygulamada, özellikle şehir içinde asfalt kalınlığı sık sık değişmektedir. İhtiyaç duyulan asfalt kalınlığında, başarılı bir serim uygulaması için, helezonların asfalt kalınlığından 5 cm. yukarıda malzeme beslemesi yapması gerekmektedir. Bu, ancak helezon yüksekliğini ihtiyaca göre her uygulamada ayarlamakla elde edilebilir. DYNAPAC finişerlerde hidrolik kumanda ile helezon yüksekliğinin ayarlanması da standart bir özelliktir. Diğer bir çok finişerde çok zahmetli ve zaman alan bu ayarlama DYNAPAC finişerlerde kolayca ve ihtiyaç duyulan her anda, gerekirse serim sırasında bile yapılabilmektedir.
Finişerlerde malzeme akış miktarı, malzemeyi kovadan tablaya aktaran konveyörlerin hızı ile ayarlanmaktadır. Modern finişerlerde malzeme akış miktarını belirleyen konveyör hızı, finişerin ileri yönde hızına ve tablanın önünde biriken malzemenin yüksekliğine bağlı olarak otomatik belirlenir. Bu yükseklik olabildiğince sabit tutulmalıdır. DYNAPAC finişerlerde konveyörle taşınan malzeme miktarı, hem ilerleme hızı, hem de malzeme yüksekliği potansiyometre veya ultrasonik sensör yardımı ile sürekli ölçülerek, otomatik olarak ayarlanır. Bu özellikler DYNAPAC finişerlerde standart uygulamadır.
Finişer boyunca malzemenin akışı:
1- Kova
2- Konveyörler
3- Helezonlar
4- Tabla
Bu akışın düzgün ve kesintisiz oluşu, iyi bir serim elde etmenin birinci şartıdır.
Asfalt finişerlerini anlatan yazı dizimizin ilk bölümünde, genel tanıtım ve açıklamalar yer almıştı. Bir traktör ünitesinde birçok farklı tipte ve büyüklükte tabla kullanılması mümkündür, dolayısıyla ihtiyaca göre traktör ünitesi ve tabla ayrı ayrı düşünülüp seçilmelidir. Bu ay asfalt finişerlerinin en kritik ve önemli parçası olan tablaları inceleyeceğiz.
TABLA ÜNİTESİ
Tabla ünitesi, karışımın (asfalt, plent-miks, CTB,...) belirli bir seviye ve eğimde, ön sıkıştırma yapılarak serilmesini sağlar. Tablalar, kendi ağırlıkları ve sahip oldukları atak açısı ile karışımın üzerinde yüzmeleri sebebiyle yüzer tabla olarak da adlandırılmaktadır. İstenen seviye ve eğimin verilebilmesi için kot ve eğim duyargaları kullanılmaktadır. Finişerle serim uygulaması plent–miks’ten aşınma tabakasına kadar dört-altı tabaka olarak yapılmaktadır. Duyarga sistemiyle alt tabakalardaki hatalar, her tabakada azalarak aşınma tabakasında sürüş konforuna en uygun hale gelir.
ATAK AÇISI
Serim süresince tabla kendi ağırlığı ile karışımın üzerinde ilerler. Üç–dört ton ağırlığındaki tablanın karışım üzerinde aynı seviyeyi koruyarak dengede ilerleyebilmesini sağlamak için uçak kanadı veya su kayağına benzer bir şekilde tablaların önü arkasına göre daha yukarıdadır. Tablanın önünün yükseltilmesiyle ortaya çıkan açıya atak açısı denilmektedir. Tablanın karışım üzerinde nasıl yüzerek ilerlediği Resim 1’de gösterilmektedir.
Resim 1: Yüzer tabla çalışma prensibi
P: Traktör ünitesinin uyguladığı çekme kuvveti (çekme noktası)
W: Tabla ünitesinin kendi ağırlığı
H: Tabla ünitesi alt plakasındaki yatay direnç kuvveti
V: Tabla ünitesi alt plakasındaki düşey direnç kuvveti
H1: Önde biriken malzemenin tablaya yaptığı yatay direnç kuvveti
j : Atak açısı
Her tabla ağırlığına, atak açısına ve serim hızına bağlı olarak bir seviyede denge konumuna gelir ve denge bozulmadığı sürece aynı seviyeyi koruyarak ilerler. Serim hızının denge konumuna etkisi çok düşüktür ve hızın artmasıyla tabla yukarı, azalmasıyla aşağı birkaç milimetre hareket ederek dengeyi tekrar yakalar. Bu sebeple serim süresince hızı sık sık değiştirmek az da olsa kaliteye negatif etkide bulunur.
Dengeye en büyük etkiyi tabla önüne karışımın düzensiz gelmesi veya dağıtılması yapar. Özellikle malzeme akışının kesilmesi veya yetersiz olması tablanın aniden aşağı düşmesine, malzeme tekrar geldiğinde de aniden yukarı çıkmasına, dolayısıyla serilen yüzeyde ciddi dalgalanmalara sebep olur. İlk yazımızda “Malzeme Akışı” başlığı altında bahsettiğimiz malzeme akışını otomatik olarak kontrol eden sistemler düzenli malzeme akışı için zorunludur.
Denge konumu kullanıcı tarafından yukarı veya aşağı değiştirilerek tabla istenilen seviyeye çıkartılır veya indirilir. Resim 1’de görülen P çekme noktasındaki hidrolik piston, yukarı-aşağı hareket ettirilerek atak açısı değiştirilir ve denge konumu bozulur. Tabla bir süre ilerledikten sonra (1-4 m. arasında) P noktasının hareketi kadar yukarı veya aşağı hareket ederek tekrar denge konumunu yakalar.
DUYARGA (SEVİYELEME) SİSTEMİ
P çekme noktasından geriye uzanan ve tablaya bağlı çekme kolu traktör ünitesinin her iki tarafına yerleştirilmiştir. Finişerin sağında ve solunda bulunan P çekme noktaları yukarı-aşağı birbirinden tamamen bağımsız hareket ederler.
Bu bağımsız hareket yeteneği ile bir taraftaki çekme noktası ile istenen seviye yakalanmaya çalışılırken diğer çekme noktası ile eğim kontrolu yapılır. Çekme noktalarının yukarı-aşağı hareketleri kot ve eğim duyargaları ile kontrol edilmektedir.
İstenen seviyeyi sağlayabilmek için en az bir kot (seviye) duyargası zorunludur.
Tablanın kenarına bağlı kot duyargası referans teli olarak adlandırılan seviyesi kontrol edilmiş bir telin üzerinde ilerleyerek tablanın ne kadar yukarı veya aşağı hareket etmesi gerektiğini algılayıp, bulunduğu taraftaki P çekme noktasını hareket ettirerek tablayı istenen seviyede tutar.
Genişliği altı metreye kadar olan serme uygulamalarında finişerin diğer tarafındaki çekme noktası eğim duyargası ile kontrol edilir. Daha geniş uygulamalarda eğim duyargası hassasiyeti yetersiz kalacağından finişerin her iki tarafında referans teli ve kot duyargası kullanılarak istenen seviye ve eğim elde edilir. İkinci referans telini hazırlamak çok masraflı olacağından altı metrenin altındaki uygulamalarda eğim duyargası tercih edilir.
Bazı uygulamalarda (binder veya aşınma) referans teli yerine averajlama kızağı veya averajlama özelliği olmayan ski demirleri kullanılmaktadır. Bu tip referans taşıyıcı ekipmanlar ancak altta düzgün serilmiş bir tabaka varsa kullanılabilir, aksi takdirde istenen kaliteyi elde etmekte başarısız olabilirler.
Svedala Dynapac ve Svedala Demag asfalt finişerlerinde Vertronic ve Moba marka duyargalar kullanılmaktadır.
TABLA ISITMA SİSTEMİ
Tabla alt plakaları; soğukken, özellikle serime başlanırken soğuk yüzeyle temas eden asfalt bu yüzeye yapışır ve uzun süre yüzey kalitesini çok ciddi bir şekilde bozar. Bu sebeple tabla alt plakalarının ısıtılması gerekmektedir. Isıtma için üç farklı sistem kullanılmaktadır :
1) Elektrik rezistansları : Bu sistem için dizel motora bir jeneratör bağlamak gerekir. Yüksek voltajın taşıdığı riskler yanında, doğası gereği ekonomik olmayan ve problemli bir sistemdir.
2) Mazot brülörü : Ekonomik olmakla birlikte işletme sorunları fazla olan bir sistemdir.
3) LPG brülörü : Ekonomik ve en problemsiz sistemdir. Svedala Dynapac ve Svedala Demag finişerlerde LPG brülörü kullanılmaktadır. Bu sistemde sıcaklığı sabit tutan termostatlı kumanda ve her türlü risk faktöründe LPG akışını kesen tam emniyetli koruma sistemleri mevcuttur.
SERİM GENİŞLİĞİ
Tablalar sabit genişlik ve hidrolik açılabilir olmak üzere iki tiptir. Sabit tablaların serme genişliği ancak ilave tabla parçaları monte edilerek arttırılabilir. Serme genişliğinin değiştiği çalışmalarda bu işlem çok zor ve zaman kaybı yaratan bir uygulamadır. Dolayısıyla ancak serme genişliği sabit ve aynı zamanda büyük çaplı projelerde tercih edilirler. Günümüzde hidrolik açılabilir tablalar kullanım kolaylığı ve esnekliği sebebiyle herkes tarafından tercih edilmektedir. Serim sırasında bir düğme yardımıyla serim genişliğini arttırıp azaltmak çok büyük uygulama kolaylıkları getirmektedir.
TABLALARDA BULUNAN SIKIŞTIRMA SİSTEMLERİ
Ön sıkıştırmayı sağlamak için tablalarda değişik sistemler kullanılır. Bunlar; bıçaklı tablalar, vibrasyonlu tablalar, bıçak ve vibrasyonun birlikte kullanıldığı tablalar ve yüksek sıkıştırmalı tablalardır.
Bıçaklı tablalar :
İki tip bıçak çalışma sistemi vardır. Birincisi yukarı-aşağı dikey olarak çalışan bıçaklar, diğeri ise dairesel hareketle çalışan bıçaklardır. Dikey çalışan bıçaklar en eski bıçak sistemidir. Dairesel çalışan bıçaklar yüzey çatlaklarını en aza indirmesi ve daha pürüzsüz bir yüzey yaratması sebebiyle özellikle aşınma tabakalarında idealdir. Tüm bıçak sistemleri yüksek amplitüt ve düşük frekansla çalışmakta, tabla altına malzeme iterek yüzey konforu ve serim kalitesinin arttırılmasına yardımcı olmaktadır.
Vibrasyonlu tablalar :
Vibrasyonlu tablalar, bıçaklı tablalara göre daha düşük amplitüd ve daha yüksek frekansa sahiptir. Bıçaklı tablaların tersine, karışımı hareketli alt plakanın bütünü sıkıştırır. Geniş sıkıştırma alanı, daha hızlı serime olanak verir. Bununla birlikte daha düşük bir önsıkışma elde edilir.
Bıçaklı ve vibrasyonlu tablalar :
Bıçak ve vibrasyonun birlikte kullanılmasıyla agrega tanelerine en az zararı vererek ihtiyaca en iyi cevap veren ön sıkışmayı sağladığından en çok tercih edilen tabla türüdür.
Yüksek sıkıştırmalı tablalar :
Yüksek sıkıştırma tablaların yapılış sebebi; teori olarak tablayla çok yüksek bir sıkıştırma yapılarak, finişerin arkasından ayrıca silindirle bir daha sıkıştırma ihtiyacını ortadan kaldırmaktı. Bu teori hiçbir zaman gerçekleşemedi ve yüksek sıkıştırmalı tablaların ardından silindirle sıkıştırma ihtiyacı her zaman duyuldu. Bununla birlikte tabla arkasındaki bıçaklarla karışım üzerine çok dar bir kesitte çok yüksek enerji aktarımı yapılmaya çalışıldığı için bir çok sorun ortaya çıktı. Sorunların en büyüğü yüzeydeki agrega tanelerinde çatlaklar oluşması ve dolayısıyla da asfalt mukavemeti ve kalitesinin çok düşmesidir. Ayrıca yüksek enerjili vibrasyon dolayısıyla, sistemlerde birçok mekanik ve hidrolik problem yaşandı. Özellikle asfalt kalitesindeki negatif etkileri sebebiyle günümüzde bu tip tablalar büyük oranda terkedilmiştir.
Tabla seçimi, kullanılacağı ülkenin pratiklerine göre değişkenlik göstermektedir. Örneğin Amerika da sadece vibrasyonlu tablalar tercih edilmekte ve çok hızlı serim yapılmaktadır. Birçok Avrupa ülkesinde ve Türkiye’de bıçak ve vibrasyonun birlikte kullanıldığı tablalar tercih edilmektedir.
Svedala Dynapac ve Svedala Demag finişerlerinde kullanılan tablalar tüm alternatiflere cevap verecek geniş bir yelpazeye sahiptir.
SERİM UYGULAMALARI
Serim uygulaması; ihtiyaca göre hazırlanmış karışımın (asfalt, plent-miks, CTB, vs.) belirli bir kalınlık, kot (grade) ve eğimde (slope) serilmesine denir.
Finişerler serilen karışıma ön sıkıştırma da yaparlar. Karışımın nihai sıkışma değerine ise silindirlerle yapılan sıkıştırma ile ulaşılır.
Asfalt finişerleri; her türlü yol imalatında, havaalanı, demiryolu ve baraj inşaatlarında, çeşitli tabakaların seriminde kullanılmaktadır.
Serim uygulamasının veya yapılan yolun kaliteli ve uzun ömürlü olması zincir halkalarına benzetebileceğimiz imalat kademelerinin her birinin (ayrı ayrı) başarısına bağlıdır. Bu zincirin halkaları; projelendirmeden başlayıp, doğru drenaj, iyi hazırlanmış ve sıkıştırılmış temel tabakaları, finişerle serilecek tabakaların imalatında, nakliyesinde, seriminde ve sıkıştırılmasında gösterilecek özene tek tek bağlıdır. Bu kademelerdeki herhangi bir ihmal veya kalite düşüklüğü, özellikle yol trafiğe açıldığında çok kısa zamanda kendini gösterecektir.
Bu yazımızda yol imalatının büyük bir bölümünü oluşturan serim uygulamalarının başarısı için neler yapılması gerektiğini detaylarıyla anlatmaya çalışacağız.
TEMEL TABAKASI
Bir bina veya köprü için temel ne kadar önemli ise yol için de temel tabakası aynı öneme sahiptir. Drenajı iyi yapılmamış, uygun malzeme ile hazırlanmamış veya iyi sıkıştırılmamış bir temel tabakası üzerindeki yolda yer yer çatlaklar, göçükler ve kaymaların oluşması kaçınılmazdır.
SERİM ÖNCESİ HAZIRLIKLAR
Serime başlamadan önce, finişer dikkatlice kontrol edilip, tüm fonksiyonlarının çalıştığından emin olunmalıdır. Özellikle, yüksek sıcaklığa maruz kalan veya sıcak karışımla temas eden rulmanlar ve hareketli parçalar, bakım kılavuzunun önerdiği biçimde greslenmiş olmalıdır.
Finişer tablası, istenilen serim genişliğine ayarlandıktan sonra, karışımın alt plakalara yapışmaması için tabla ısıtma sistemi devreye sokulmalıdır. Özellikle bıçaklar; tabla yeterince ısındıktan sonra denenmeli, böylece donmuş asfaltla yapışmış bıçakların tahrik sistemine zarar verme riski ortadan kaldırılmalıdır.
Daha sonra tabla istenilen serim kalınlığına göre ayarlanmalıdır. Eğer yolda balık sırtı isteniyorsa, tabladaki mekanizma ile balık sırtı açısı ayarlanmalıdır.
Bir sonraki önemli konu ise helezonların yüksekliğidir. Asfalt seriminde helezon kanatlarının alt kenarı, serme kalınlığından 5 cm daha yukarıda olmalıdır. Düşük ayarlanmış helezonlar yetersiz malzeme akışı, düzensiz sıkışma ve segregasyona sebep olur. Helezonlar çok yüksek ayarlandığında ise aşırı malzeme akışı ve bu malzemenin beklemeler sebebiyle soğumasından dolayı ondülasyona sebep olur.
SERME İŞLEMİ
Başarılı bir serme işlemi sırasında şu faktörler sürekli kontrol altında tutulmalıdır:
· Tabla önündeki malzeme miktarı,
· Serim (finişer) hızı,
· Serme kalınlığı,
· Yüzey düzgünlüğü.
Tabla önündeki malzeme miktarı:
Serim sırasında, tabla önünde biriken malzeme miktarı, tüm çalışma genişliği boyunca sabit olmalıdır. Bu malzeme miktarı, tablanın dikey yöndeki çalışma yüksekliğini oldukça etkilemektedir. Çünkü, geçen sayıda bahsettiğimiz gibi, tabla seviyeleme sistemi, kuvvetlerin dengesi halinde çalışır, kuvvetlerin birindeki değişiklik az da olsa tablanın aşağı ya da yukarı hareket etmesine neden olur. Eğer tabla önünde biriken malzeme miktarı çok olursa, ileri doğru serim yönünde serimde küçük ondülasyonlar oluşur. Diğer taraftan, tabla önündeki malzeme miktarı az olursa, tabla altı yeterince beslenemez ve beslenemeyen taraf doğal olarak dalma yapar.
Serim (finişer) hızı:
Serim sırasında finişerin hızı mümkün olduğunca sabit tutulmalıdır. Serim hızındaki değişiklikler bıçakların tabla altına atacağı malzeme miktarını ve tablanın malzeme üzerinde kalacağı süreyi değiştireceğinden serimin yüzey kalitesinde ve ön sıkışma değerlerinde olumsuz etki yaratacaktır. DYNAPAC finişerlerde bu etkiyi en aza indirmek, işletme kolaylığı ve ekonomisi sağlamak amacıyla otomatik devir kontrol sistemi kullanılmaktadır. Finişerin durup kalkması yüzey kalitesinde az da olsa olumsuz bir etkiye sahiptir. Bu sebeple gereksiz dur-kalklardan kaçınmakta fayda vardır. Serim hızı serilen tabakanın kalınlığına göre, tabaka kalınsa daha yavaş, ince ise daha hızlı uygulanmalıdır. Şunu unutmamak gerekir ki, serim hızı ne kadar düşük olursa serim kalitesi o oranda artar. Özellikle kalın veya hassasiyet gerektiren serim uygulamalarında hızı mümkün olan en düşük seviyede tutmak gerekmektedir. Gereğinden hızlı serim, malzemenin düzensiz ve hızlı beslenmesi, yetersiz ve değişken ön sıkışma, kısaca daha düşük kalite demektir. Serim hızındaki alt limiti tespit etmenin en pratik yolu; serim sırasında, finişer kamyon beklemeyecek veya sırada kamyon bekletilmeyecek şekilde hızı ayarlamaktır. Ülkemizde genellikle yol projelerinde 160-200 ton/saat kapasiteli plent kullanılmaktadır. Pratik bir hesapla 160 ton/saat kapasiteli bir plent için 12 cm kalınlığında bir tabakanın, 6 m genişlikte serilmesi ve finişerin kesintisiz serim yapması halinde hızının 1.7 m/dak. olması yeterli olacaktır. Kamyon değişimdeki kayıpları hesaba dahil ettiğimizde bu süre 2.1 m/dak.’ya çıkmaktadır. Çoğu uygulamada gereğinden çok hızlı serim yapılmakta ve çok uzun süreler kamyon beklenmektedir. Bu beklemenin hiçbir eknomik yönü olmamakla birlikte hızdan kaybedilen kaliteye bir de beklerken soğuyan asfaltın olumsuz etkileri eklenmektedir. Kamyon değişimlerinde, kamyonlar finişere yanaştırılırken dikkat edilmeli ve finişere çarptırılmamalıdır. 5-10 cm kala kamyon durdurulur, finişer kamyona yavaşça yaslanır ve itmeye başlayarak kamyondaki malzeme bitene kadar aynı hızda serim yapılmalıdır. Aksi halde ondülasyon oluşumu kaçınılmazdır.
Serme kalınlığı:
Standartlara uygun bir serim için daima referans teli veya başarılı serilmiş bir alt tabaka üzerinde averajlama demiri kullanılmalıdır. Bir çok şantiyede averajlama özelliği olmayan ski demiri kullanılmaktadır. Ski demiri çukurları görmemekle birlikte her çıkıntıyı aynı şekilde yansıtmaktadır. Kot ve eğim duyargalarıyla veya serme genişliğine göre (6 m’yi geçen genişliklerde) her iki tarafta da kot duyargası kullanılarak ihtiyaç duyulan konfor kalitesine ulaşılır.
Yüzey düzgünlüğü:
Yukarıda açıklanan malzeme akışı, serim hızı ve duyargaların doğru kullanılması dışında yüzey kalitesini olumsuz etkileyen birkaç önemli faktör daha vardır. Bunların en önemlisi malzemenin segrege olması; diğer faktörler ise karışımın türüne göre doğru serim yapılmaması ve ek yerlerinin seriminde gerekli özenin gösterilmemesidir.
Ek yerleri (Derz): Serimi kesip tekrar başladığımız yerlere enine derz denmektedir. Bu tip derzler sıkıştırılmış ve soğuktur ve tüm hat boyunca olduğundan, özensiz serim ve sıkıştırma çok ciddi yol konforu kaybına sebep olur. Boyuna derzler sıcak-sıkıştırılmamış veya soğuk-sıkıştırılmış olabilirler. Boyuna soğuk derzler özellikle trafik altında yapılan serim uygulamalarında veya yetersiz sayıda finişer kullanımında karşımıza çıkar. Derzlerde en başarılı uygulama, derz kesme makinaları ile dik bir şekilde kesildikten sonra temizlenip finişerin hemen önünde ısıtılarak yeni serilen asfaltla tam yapışmasını sağlamaktadır. Isıtmanın uygulanmadığı serimlerde yapıştırıcı kullanılarak soğuk ve sıcak asfaltın penetrasyonu arttırılır. Sıcak boyuna derzler iki veya daha fazla finişerin arka arkaya seriminde uygulanır ve finişerler arasındaki mesafe kısa tutularak soğuma sorunu ortadan kaldırılır. Bu uygulama en doğru ve en yüksek yol konforunu sağlayan uygulamadır.
Karışımın türüne göre serim: Serimin başarılı olması, malzeme özelliklerini bilerek kullandığımız finişerde doğru işlemler yapmamız ile mümkündür. Sanılanın aksine plent-miks ve CTB tabakalarının tabla kaldırma kuvveti asfalt karışımlarına göre daha azdır. Plent-miks serimi doğası gereği (iri tane boyutu, yüksek serme kalınlıkları, hızlı serim, vs.) daha gevşek olmaktadır ve bunu gözlemleyen bir çok operatör tabla üzerine hidrolik yük vererek, daha fazla ön sıkışma almaya çalışmakta, sonuç olarak da serimde ondülasyon riski artmaktadır. Tablaya ağırlık verilmesi genellikle ince aşınma tabakalarında uzun süre kamyon beklenildiğinde soğuyan asfaltın düzgün bir şekilde aşılabilmesi için kalkış süresince 5-6 saniye uygulanır. Diğer bir uygulamada aşınma tabakasının ince olması sebebiyle hızlı serim yapılması sonucu yetersiz kalabilen ön sıkıştırmayı arttırmak için nadiren kullanılmaktadır. Diğer bir sorun ise karışım içindeki taneler iri ve atak açısı düşükse, iri tanelerin yuvarlanması ve yüzeyin boşluklu görünmesidir, bu durumda atak açısı arttırılarak yüzey görüntüsü düzeltilir.
Segregasyon: Finişerler de iki noktada segregasyon sorunu gözlemlenmektedir. Helezon sistemi ortadan bir dişli kutusu yardımıyla tahrikli finişerlerde özellikle tablanın tam ortasında gevşek ve segrege bir hat gözlenir. DYNAPAC finişerlerde bu sorun uçlardan tahrikli helezon sistemiyle çözülmüş ve daha evvelki yazımızda anlattığımız bir çok kullanım avantajı elde edilmiştir. İkinci segregasyon sorunu, hızlı besleme yapıp aniden duran helezonların iri taneleri tabla kenarlarına yığmaları sonucu oluşur. Oransal çalışan helezon sistemlerinde bu problem en aza iner. Bu iki segregasyon sorunu trafik altındaki yollarda en geç bir sene içerisinde yol boyunca derz yerlerinde veya hat ortalarında çatlaklar, parça kopmaları veya dar ve uzun çukurlar olarak görülmektedir. Bunlar haricinde finişerin malzemede segregasyona sebep olması mümkün değildir. Segregasyonun kaynağı malzemede, plentde veya karışımın kamyonlara yüklenmesinde aranmalıdır.
SERME KAPASİTESİ
Yazı boyunca belirttiğimiz gibi plent kapasiteleri yeterli olduğu takdirde, kapasiteyi etkileyen en önemli faktör kalitedir. Serim hızı karışımın türüne ve ihtiyaca göre genellikle 3 ile 10 m/dak. arasında değişmektedir. Asfalt karışımlarında, genellikle plentler 160-200 ton/saat kapasiteli olduklarından hemen her uygulama için 3-4 m/dak.’lık serim hızı hem kalite hem de besleme kapasitesine rahatlıkla cevap verebilmektedir. Plent-miks imalatında genellikle plentlerin kapasitesi 400-500 ton/saat’dir. Ülkemizde en çok tercih edilen DYNAPAC F14C (teorik serim kapasitesi 500 ton/saat) ve F18C (teorik serim kapasitesi 800 ton/saat) model finişerler, serim kalınlığına ve genişliğine bağlı olarak pratikte 300 ila 500 ton/saat arası serim kapasitesine ulaşılabilmektedir. Bu şartlarda projenin ihtiyacına göre bir finişer yeterli olabilmektedir. Bununla birlikte daha yüksek kapasite ve kalite için yerine göre iki finişer tercih edilebilir. Esas olarak makine (plent, finişer, silindir, vs.) kapasiteleri ve adetleri mevcut projenin büyüklüğü, türü ve iş programı göz önüne alınarak optimize edilmeli ve istenen kalitede, en ekonomik imalatı yapacak makina parkı seçilmelidir.
Yorumlar (3)add
...
Yorumu Yazan mehmet şirin onur , Mayıs 25, 2011
mrblar şuanda makinemden olan sorundaan bahsetmek istiyorum yardımcı olursanız çok sevinirim yol yappımında döktüğüm mucur sürekli dalgalı çıkmaktadır tablasını 6 metre genişlettim ve bu dalgalanmayı bi türlü durduramıyorum bu yüzden makinam durmuş durum da yardımcı olursanız çok mutlu olurum SAYGILARIMLA
...
Yorumu Yazan davut yılmaz , Temmuz 23, 2011
kolay gelsın..bız sırket olarak plent mıx malzmesı hazırlaacagız anlaşmalı oldugumuz muteahhıde ama karayolları elek standartları nı bulamadım ve karısım oranları değişmektedir..bu otanlar elınızde varsa bızı bılgılendırırsenız memnun olurum ıyı calısmalar

...
Yorumu Yazan abdullah deder , Şubat 25, 2013
15 yıldır çalışiyorum tecrubem var
Yorum yazın
Yazı Alanını Küçült | Yazı Alanını Büyüt

busy
 
S  0  1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15 - NBA - NBA Forum
Reklam Gizlilik Politikası